تسليت داده و نيز مؤمنين را به نجات ، بشارت دهد و كفار را به عذاب تهديد كند . * ( « هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ ) * . . . * ( كاذِبُونَ » ) * اين آيه معرفى مىكند كه شيطانها بر چه كسى نازل مىشوند ، و صفات خاصه آن كس را بيان مىكند ، تا بدانند كه رسول خدا ( ص ) از آن كسان نبوده و قرآن هم از القائات شيطانها نيست و خطاب در آيه متوجه مشركين است . پس اينكه فرمود : « آيا شما را خبر دهم كه شيطانها بر چه كسى نازل مىشوند ؟ » در معناى اين است كه بفرمايد : « آيا به شما معرفى كنيم كسانى را كه شيطانهاى جنى اخبار را برايشان مىبرند ؟ » . صاحب مجمع البيان در ذيل جمله * ( « تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ » ) * گفته : « أفاك » به معناى كذاب است و اصل كلمه إفك به معناى قلب ، و زير و رو كردن است و أفاك ( كه صيغه مبالغه آن است ) به معناى كسى است كه بسيار قلب مىكند و اخبار را از طرف راستش به طرف دروغ بر مىگرداند . و كلمه « اثيم » به معناى كننده كار زشت است ، وقتى مىگويند : « أثم - ياثم - إثما » كه فاعل عمل زشتى را مرتكب شده باشد و كلمه « تاثم » به معناى ترك اثم است « 1 » ( كه در فارسى هم مىگوييم « فلانى فلان عمل را زشت شمرد » يعنى از ارتكاب آن خوددارى كرد . مترجم ) . و اما اينكه فرمود : شيطانها بر هر افاكى اثيم نازل مىشوند ، جهتش اين است كه شيطانها هيچ كارى جز جلوه دادن باطل به صورت حق و زينت دادن عمل زشت ، كارى ندارند و معلوم است كه جز بر افاك اثيم ، هم نازل نمىشوند . و در جمله * ( « يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ » ) * ظاهر چنين مىنمايد كه دو ضمير جمع در « يلقون » و در « اكثرهم » هر دو به شياطين بر مىگردد و سمع مصدر است ، ولى به معناى مسموع است و مراد از آن مسموع ، اخبار آسمانى است كه شيطانها و لو به طور ناقص مىشنيدند ، چون شهاب ثاقب ، آنها را مىراندند و نمىگذاشتند اخبار آسمانى را به طور كامل گوش دهند و آنچه استراق سمع مىكردند و مىشنيدند ناقص و غير تمام بود و به همين جهت دروغهاى بسيارى با آن مخلوط مىشد . و اينكه فرمود : * ( « وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ » ) * معنايش اين است كه بيشتر شيطانها دروغگويند و اصلا از راست خبر نمىدهند ، اين در صورتى است كه مراد از اكثر را اكثر افراد بگيريم و

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 207 .